Eleştirilere karşı ne yapmalıyız? Zor insanlarla iletişim kurmak, her geçen gün biraz daha zorlaşmıyor mu? Düşünsenize, bu insanlarla o kadar çok karşılaşıyoruz ki… Bir şey anlatıyoruz, daha cümlemiz bitmeden biri araya giriyor: “Yok o öyle değil.” diyor. Bir karar alıyoruz, etrafımızdaki birisi hemen atılıyor: “Sen bunu yapamazsın.” Yeni bir şey deniyoruz, bir arkadaşımız yarı şaka yarı ciddi şekilde “Sen zaten böyle işlerde iyi değilsin.” diyor.
Sanki her gün, her ortamda, bize ne yapacağımızı, nasıl hissedeceğimizi, hatta kim olduğumuzu söyleme hakkını kendinde gören birileri var. Peki eleştirilere karşı nasıl bir duruş sergilemek gerekir? İşte bu yazımızda, bu sorunun cevabını psikolojik temelleriyle birlikte adım adım ele alacağız.
Bu cümlelerin her birine tek tek baktığımızda “Ne var bunda?” diyebiliriz. Hatta kendi kendimize “Ben çok mu alınganım?” diye sorduğumuz bile olmuştur. Dışarıdan bakan biri “Abartıyorsun, takma kafana” deyip geçebilir. Ama bu tarz cümleleri defalarca duyduğumuzda, bunlar zihnimizde birikmeye başlıyor.
Psikolojide buna “mikro saldırganlık” deniyor. Peki bu ne demek? Tek başına önemsiz görünen, hatta belki karşımızdaki kişinin farkında bile olmadan söylediği, ama sürekli tekrarlandığında zihnimizi ciddi şekilde yoran davranışlardır. Eleştirilere karşı duyarsızlaşmak yerine, bu tür mikro saldırganlıkları tanımak, sağlıklı bir iletişimin ilk adımıdır.
Bu mikro-saldırganlıklara maruz kaldıktan sonra kendimizi o kadar çok sorgularız ki… Orada neden cevap vermedim diye kendimize kızarız mesela. “Acaba haklı mı, ben gerçekten bu işi yapamam mı?” deriz. Bazen de “Kesin kötü niyetli değildir” diyerek o kişiyi zihnimizde savunmaya başlarız.
İşte bu noktada, bu kadar yoğun bir içsel sorgulamanın bizi nereye götürdüğüne dikkat etmemiz gerekir. Sürekli dışarıdan gelen bu küçük darbelere maruz kaldığımızda, beynimiz bir tehdit algısı geliştirir. Artık her yeni fikir, her yeni deneme, bilinçaltımızda potansiyel bir “yaralanma” alanı haline gelir. Eleştirilere karşı geliştirilen bu savunma mekanizması, zamanla hayatımızın her alanına yayılır.
Tüm bu sorgulamalarımız finalde neye yol açıyor biliyor musunuz? En temelde iç sesimiz değişmeye başlar. Bir süre sonra dışarıdan eleştiri gelmese bile, kendi kendimizi kontrol etmeye, denetlemeye başlarız. “Bunu söylersem yanlış anlaşılır mı?” deriz, “Bunu yaparsam biri ne der?” deriz, “Kendi fikrimi söylersem acaba yine eleştirirler mi?” deriz.
Bu düşünceler artık bizim bir parçamız haline gelir. Zihnimizin bir köşesine yerleşir. Ve bir süre sonra o sesleri o kadar içselleştiririz ki, bize artık kendi sesimizmiş gibi gelmeye başlar. En tehlikeli kısım da burası zaten: Artık yanımızda kimse yokken bile kendi fikirlerimizi sansürlemeye başlarız. Eleştirilere karşı geliştirdiğimiz bu içsel sansür mekanizması, özgüvenimizin sessiz bir şekilde erozyona uğramasıdır.
Düşünsenize, bir insan en başta kendine güvenir, bir şeyler denemekten korkmaz, fikirlerini çekinmeden söyler. Ama yeterince “Yapamazsın”, “Olmaz”, “Sen zaten böylesin” duyduktan sonra, o kişi artık dışarıdan bir eleştiri gelmese bile kendi kendini kontrol etmeye başlar. “Bunu söylersem yanlış mı anlaşılır?”, “Acaba şimdi ne derler?”, “Bu fikrim yine dalga konusu olur mu?” gibi sorular beynimizin arka planında sürekli döner.
Artık bir karar alırken ilk düşündüğümüz şey “Ben ne istiyorum?” değil, “Başkaları ne der?” olur. İşte bu, zor insanlarla iletişimin en tehlikeli kısmı. Çünkü dışarıdan kimse sesini yükseltmiyor, kimse bağırmıyor, kimse doğrudan aşağılamıyor belki. Ama biz kendi kendimize onların sesiyle konuşmaya başlıyoruz.
“Peki neden böyle davranıyorlar?”
Bazen sürekli eleştiren insanlar gerçekten sizi değerlendirmiyordur. Kendi iç dünyalarını dışarı yansıtıyor olabilirler. Psikolojide buna projeksiyon denir. Kişi kendi yetersizlik hissini, başarısızlık korkusunu ya da değersizlik duygusunu sizin üzerinizden işlemeye çalışabilir.
Bu yüzden bazı eleştiriler sizinle ilgili olmaktan çok, eleştiriyi yapan kişinin iç dünyasıyla ilgilidir. Eleştirilere karşı daha sağlıklı bir perspektif geliştirmek için, eleştirinin kaynağını sorgulamak çok önemlidir. Karşınızdaki kişi gerçekten size mi yardım etmeye çalışıyor, yoksa kendi içsel çatışmalarını mı dışa vuruyor?
Şimdi gelelim asıl meseleye… Bu insanlarla nasıl başa çıkacağız? Eleştirilere karşı nasıl sağlıklı bir duruş sergileyebiliriz? Adım adım konuşalım.
Diyelim ki bir akşam yemeğindesiniz. Ailenizle ya da yakın arkadaşlarınızla masadasınız. Sohbet ediyorsunuz, derken bir konu açılıyor. Siz de heyecanla bir şeyler anlatıyorsunuz. Daha cümlenizin ortasındasınız ki… birisi lafınızı kesiyor:
“Ya ne anlatıyorsun sen ya, çok saçma, kimse böyle düşünmez zaten.”
Ya da şöyle düşünün: Bir arkadaş grubundasınız ve bir karar alınıyor. Nereye gidileceği, ne yapılacağı, belki bir tatil planı. Siz bir fikir söylüyorsunuz, belki “Şuraya gidelim mi?” diyorsunuz. Ve hemen birisi:
“Yok ya, o çok kötü, sen nereden çıkardın bunu?”
Şimdi o an ne oluyor biliyor musunuz? Zihninizdeki mantık merkeziniz, bir anda devre dışı kalıyor. Kalbiniz deli gibi atıyor. Yüzünüz kızarıyor. Düşünemiyorsunuz. Tek istediğiniz oradan kaçmak ya da sessizce oturup konuyu değiştirmek. Ve en kötüsü, o anda kendinize kızıyorsunuz: “Neden cevap vermedim?” diye. “Keşke şunu söyleseydim” diye.
Eleştirilere karşı anlık bir tepki vermek zorunda değilsiniz. Çok basit bir yöntem var: Gülümseyin ve şunu söyleyin:
“Belki öyledir, belki de sen haklısın. Düşüneyim biraz.”
Bunu yaptığınızda, hem doğrudan savunmaya geçmemiş olursunuz, hem de düşünmek için zaman kazanmış olursunuz. Ve o an size taş atan kişiye “Ben senin bu söylemlerine ezilmiyorum” mesajını verirsiniz. Eleştirilere karşı bu sakin yaklaşım, sizi hem psikolojik olarak korur hem de karşı tarafa net bir sınır çizer.
Akşam yemeği bitti. Eve geldiniz. Çayınızı koydunuz, kanepenize oturdunuz. Ve o an… aklınıza o sözler geliyor değil mi? “Ya haklıysa?” “Ya gerçekten saçma bir şey söylediysem?” “Ya herkes bana gülüyorsa?”
İşte bu, sizin eleştirici iç sesiniz. Yıllardır sizinle yaşayan, her hareketinizi sorgulayan, her adımınızı tartan o sinir bozucu ses.
“Bak,” diyor, “bugün yine rezil oldun. O akşam yemeğinde herkes ne dediğini duydun mu? Zaten böyle konularda iyi değilsin, ne diye atıldın ki?”
Eleştirilere karşı içsel bir savunma geliştirmek için, bu tarz düşünceler zihninize geldiğinde şöyle deyin:
“Dur bakalım. Bugün ne oldu? Ben bir fikir söyledim. Ve o fikir eleştirildi. Ama eleştirilen neydi? Fikrim miydi, yoksa benim tüm varlığım mı?”
Farkı fark edin. “Bu fikir saçma” ile “Sen saçmasın” arasında dağlar kadar fark var. Eleştirilere karşı en güçlü silahınız, eleştiriyi kişiliğinizden ayırabilmektir.
Tabii ki içinizdeki eleştirici ses ısrarcı olur ve der ki: “Ama ya herkes senin komik duruma düştüğünü düşünüyorsa?”
Siz de cevap verin: “Herkes ne düşünür, bu benim sorumluluğumda mı? Ben orada ne yapmaya çalıştım? Bir fikir paylaştım. Bu çok saçma da olabilir ama benim fikrim.”
Gelelim en zor kısma. Karşımızdaki insana nasıl dur diyeceğiz? Eleştirilere karşı sınır koymak, çoğu zaman en çok zorlandığımız noktadır.
Şimdi hepimizin aklına şu geliyor: “Aman ne olacak, boş ver, susayım da kavga çıkmasın.” Ama işte bu susmak, o cümlelerin içimize işlemesine izin vermek oluyor.
O yüzden size eleştirilere karşı kullanabileceğiniz iki seçenek sunuyorum:
Arkadaşınız size “Ya ne anlatıyorsun sen ya, çok saçma” dedi. Siz ne diyorsunuz?
“Bu söylediğin beni gerçekten üzdü. Belki farkında değilsin ama bu şekilde konuşulunca ben kendimi kötü hissediyorum. Bu konu hakkında konuşmak istersen, daha sakin bir şekilde konuşabiliriz.”
Bu cümle, eleştirilere karşı sağlıklı bir sınır çizmenin en net örneğidir. Kimseyi suçlamaz, sadece kendi hissinizi anlatır ve bir ricada bulunur.
Eğer o an cevap veremediyseniz, ertesi gün bir mesaj atın:
“Dün akşam söylediğin şeyi düşündüm ve kafama takıldı. Belki farkında değilsin ama ‘Ne anlatıyorsun ya’ gibi cümleler beni gerçekten yoruyor. Senden ricam, böyle konuşmadan önce bir düşünelim. Çünkü ben senin fikrini önemsiyorum ama bu şekilde ifade edilince kendimi değersiz hissediyorum.”
Fark ettiniz mi? Burada kimseye saldırmıyoruz, kimseyi suçlamıyoruz. Sadece kendi deneyimimizi anlatıyoruz ve bir ricada bulunuyoruz. Eleştirilere karşı bu geri bildirim yöntemi, ilişkileri zedelemeden sınır çizmenin en etkili yoludur.
Karşı taraf ne diyebilir? “Aman ne alıngansın” diyebilir. O zaman da cevabımız çok net:
“Belki alınganım, ama bu benim hissim ve ben bu hissi yok saymak zorunda değilim. Seninle sağlıklı bir iletişim kurmak istiyorum, bu yüzden bunu söylüyorum.”
Şimdi çok önemli bir noktadan daha bahsetmek istiyorum: Her eleştiri kötü niyetli değil. Çoğu zaman karşımızdaki kişi farkında bile değil. Ama bu, her eleştiriyi içimize sindireceğiz anlamına gelmez.
Eleştirilere karşı bir filtre kurmamız lazım. Kendimize üç soru soralım:
Bu eleştiriyi yapan kişi, benim iyiliğimi istiyor mu?
Bu eleştiri, benim büyümeme yardımcı olabilir mi?
Bu eleştiri sadece beni küçültmek için mi söyleniyor?
Arkadaşınız diyor ki:
“Bu film gerçekten beğendiğin bir film mi? Ben çok beğenmedim, vasat buldum.”
Tamam, bu bir fikir. Sizin zevkinizle onun zevki farklı. Bu normal. Ama devam ediyor:
“Ya sen ne anlarsın filmden zaten, sen hep böyle şeyleri beğenirsin.”
Dur! Şimdi bu ikinci cümle artık bir fikir değil, bir yargı. Filmi eleştirmek yerine sizi eleştiriyor.
Eleştirilere karşı uygulayacağınız filtre şu olmalı: İlk cümleyi alın, ikinci cümleyi bırakın. “Filmi beğenmedim” kısmını değerlendiririz, “Sen ne anlarsın” kısmını zihnimizde çöpe atarız.
Şimdi size bir soru… Bugün, bu döngüyü kırmak için atacağınız o küçük adım ne olacak?
Belki bir arkadaş ortamında fikrinizi söylemek, belki bir eleştiriyi geri çevirmek, belki sadece kendi kendinize “Ben buradayım ve bu benim hayatım” demek olur.
Her ne olursa olsun, eleştirilere karşı o adımı atmak, kendi gerginliğimizi susturmak için atılmış en büyük adımdır.
Unutmayın, hayatımıza yön verecek yegane kişi yine biziz. Birçok insan gittiğinde, yine zihnimizle baş başa kalıyoruz. Başkalarına sınır koymak, gece kendimizle kavga etmekten çok daha basittir.
Eleştirilere karşı geliştirdiğiniz bu bilinçli yaklaşım, sadece bugünü değil, hayatınızın geri kalanını da şekillendirecektir.
Umarım bu yazı, zor insanlarla iletişimde size yol gösterir. Harika bir hayatınız olsun!
